GAZETA E LONDRES – VENDLINDJA E GJERGJ KASTRIOTIT
A është me origjinë nga Mati Gjergj Kastrioti Skënderbeu?
Nga Kujtim VANI
Një vështrim mbi Emathinë, Kastriotët, Matin dhe dëshmitë e burimeve të hershme
Hyrje
Pak figura të historisë shqiptare kanë ngjallur aq shumë interes, debate dhe interpretime sa Gjergj Kastrioti – Skënderbeu. Përmasat e figurës së tij kanë bërë që, krahas historisë së luftërave dhe veprimtarisë politike, të diskutohet vazhdimisht edhe origjina e familjes Kastrioti dhe vendi nga i cili ajo mori formë si familje princërore.
Një nga çështjet më interesante është lidhja e Kastriotëve me Matin, dhe veçanërisht me emërtimin e lashtë Emathia/Aemathia.
Pyetja që shtrohet në këtë studim është:
A ka bazë historike pohimi se Mati i kohës së Kastriotëve njihej si Emathia dhe se kjo hapësirë ishte vendi i origjinës dhe i zotërimit të hershëm të familjes Kastrioti?
Dhe, më tej:
A mund të ndihmojë mbishkrimi i përkrenares së Skënderbeut – “IN • PE • RA • TO • RE • BT” – për të kuptuar lidhjen midis Skënderbeut, Emathisë dhe trashëgimisë së tij politike?
Për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve duhet të shqyrtojmë Barletin, traditën e Dhimitër Frangut, dëshmitë e Andrea Engjëllit/Flavio Comnenos dhe vetë simbolikën e përkrenares.
I. EMATHIA NJË EMËR I LASHTË, POR EDHE NJË EMËRTIM I LIDHUR ME MATIN
Emathia është një emër i lashtë, i njohur nga autorët klasikë dhe i lidhur me hapësirën e Maqedonisë së lashtë. Për këtë arsye, në historiografi është krijuar shpesh përshtypja se sa herë që përmendet “Emathia”, duhet kuptuar vetëm Maqedonia, por në fakt është MATI.
Por burimet e periudhës së Skënderbeut dhe të humanizmit shqiptar e përdorin termin në mënyrë më të ndërlikuar.
Marin Barleti, në veprën e tij për Skënderbeun, e përdor Aemathia për hapësira që lidhen drejtpërdrejt me Matin. Ai përmend Petralbën si vendosur në Aemathia dhe e quan lumin e Matit Aemathus.
Kjo është një dëshmi e rëndësishme, sepse tregon se për Barletin “Aemathia” nuk ishte vetëm një kujtim i largët i Maqedonisë antike, por një emërtim gjeografik që mund të përdorej për territorin ku ndodheshin qendra dhe zotërime të lidhura me Kastriotët.
Prandaj, kur Barleti flet për prejardhjen e Kastriotëve nga Aemathia, kjo duhet lexuar brenda gjeografisë së tij historike dhe jo automatikisht sipas hartës së Maqedonisë antike.
II. BARLETI DHE LIDHJA E KASTRIOTËVE ME EMATHINË
Barleti është një nga burimet më të rëndësishme të traditës së hershme për Skënderbeun.
Në fillimin e historisë së tij ai e lidh familjen Kastrioti me Aemathian, duke e paraqitur atë si një familje me prejardhje të lashtë dhe fisnike nga Mati.
Por rëndësia e Barletit nuk qëndron vetëm në këtë pohim.
Në pjesë të tjera të veprës së tij ai përdor Aemathia për hapësirën e Matit dhe për vendbanime të njohura të kësaj treve. Kjo e bën të arsyeshme lidhjen:
Aemathia – Aemathus – Mati – Petralba – Kastriotët.
Kjo nuk do të thotë se Emathia e Barletit ishte e barabartë centimetër për centimetër me kufijtë administrativë të Matit të sotëm. Kufijtë mesjetarë nuk mund të barazohen mekanikisht me kufijtë modernë.
Por tregon diçka shumë të rëndësishme:
Mati ishte pjesë e hapësirës që tradita humaniste e quante Aemathia/Emathia.
- III. NJË DËSHMI EDHE MË E RËNDËSISHME: “AEMATHIAE PRINCEPS”
Një nga dëshmitë më interesante vjen nga tradita gjenealogjike e Flavio Comnenos, e ruajtur dhe transmetuar më vonë nga Charles du Cange.
Aty thuhet:
“Constantinus Castriotus, cognomento Meserechus, Aemathiae et Castoriae Princeps, vel Dominus…”
Pra:
“Konstandin Kastrioti, i mbiquajtur Mesereku/Mazreku, Princ ose Zot i Emathisë (Matit) dhe Kastorisë.”
Në të njëjtin material përmendet edhe:
“Georgius Castriotus, Aemathiae, Umenestriae et Castoriae Princeps…”
Dëshmia është veçanërisht interesante sepse nuk thotë thjesht se Kastriotët “jetonin” në Emathia (Mat).
Ata paraqiten si:
PRINCA TË EMATHISË (Matit)
Një botim dokumentar i revistës Studime Historike riprodhon tekstin latin të kësaj tradite dhe e jep pikërisht formulimin “Constantinus Castriotus… Aemathiae et Castoriae Princeps”.
Kjo e forcon ndjeshëm lidhjen mes familjes Kastrioti dhe Emathisë (Matit).
IV. AEMATHIA DHE MATI
Këtu duhet të bëjmë dallimin midis dy pyetjeve:
A ishte Emathia vetëm Mati?
Nuk mund ta themi me siguri.
A përfshihej Mati në atë hapësirë që burimet e hershme e quajnë Emathia?
Për këtë kemi dëshmi shumë më të forta.
Madje tradita e mëvonshme e përkthen drejtpërdrejt këtë lidhje në terminologjinë e kohës.
Në një burim të botuar nga Instituti i Historisë, Konstandin Kastrioti paraqitet si:
“Aemathiae et Castoriae Princeps, vel Dominus”, ndërsa Gjergj Kastrioti i brezit para Skënderbeut si princ i Emathisë, Umenestrisë dhe Kastorisë.
Kjo është një pikë që nuk duhet anashkaluar në diskutimin mbi origjinën e Kastriotëve.
V. DËSHMIA E PËRKRENARES SË SKËNDERBEUT
Tani vijmë te një nga objektet më të famshme të trashëgimisë së Skënderbeut: përkrenarja me kokën e cjapit.
Në shiritin e poshtëm të saj gjendet mbishkrimi:
✽ IN ✽ PE ✽ RA ✽ TO ✽ RE ✽ BT ✽
Kjo është forma faktike e dokumentuar e mbishkrimit. Muzeu e katalogon objektin dhe e daton përkrenaren në shekullin XV, por nuk e paraqet zbërthimin e plotë të akrostikut si një fakt të pakundërshtueshëm.
Interpretimi tradicional është:
IN – Ihesus Nazarenus = Jezusi i Nazaretit
PE – Principi Emathie = Princit të Matit
RA – Regi Albaniae = Mbretit të Arbërisë
TO – Terrori Osmanorum = Tmerrit të Osmanëve
RE – Regi Epirotarum = Mbretit të Epirit
BT – Benedictat Te = Të bekoftë ty.
Pra, sipas këtij interpretimi:
“Jezusi i Nazaretit të bekoftë ty, Princ i Matit, Mbret i Arbërisë, Tmerr i Osmanëve, Mbret i Epirit.”
Ky zbërthim është tradicional dhe gjendet në literaturën që merret me heraldikën dhe simbolikën e Skënderbeut.
VI. PSE ËSHTË KAQ E RËNDËSISHME FJALA “EMATHIE”?
Nëse leximi PE = Principi Emathie pranohet, atëherë kemi një përkim shumë interesant:
PËRKRENARJA:
Principi Emathie
TRADITA E KASTRIOTËVE:
Aemathiae Princeps
BARLETI:
Kastriotët lidhen me Aemathian.
Kjo nuk është një lidhje e krijuar nga historiografia e shekullit XX.
Është një lidhje që shfaqet në traditën e hershme historike dhe humaniste.
Kjo është arsyeja pse fjala Emathie në përkrenare meriton një vëmendje shumë më të madhe sesa i është kushtuar shpesh.
Nëse Emathia do të ishte vetëm një referencë poetike ndaj Maqedonisë, do të ishte një gjë.
Por nëse ajo lidhet njëkohësisht me territorin e Matit dhe me titullin e Kastriotëve, atëherë “Principi Emathie” mund të kuptohet si një referencë konkrete ndaj trashëgimisë territoriale të familjes Kastrioti.
VII. KOKA E CJAPIT – SIMBOLI MBI PËRKRENARE
Në majë të përkrenares ndodhet koka e një cjapi me brirë.
Kjo ka krijuar interpretime të shumta.
Një interpretim e lidh me Aleksandrin e Madh, i cili në ikonografinë helenistike lidhet me brirët e Amonit.
Një tjetër linjë interpretimi e lidh simbolikën e brirëve me traditën e Epirit dhe Pirros.
Megjithatë, duhet të jemi të kujdesshëm: nuk kemi një dokument të shkruar nga vetë Skënderbeu që shpjegon: “cjapi im simbolizon Aleksandrin” apo “simbolizon Pirron”.
Prandaj duhet ta quajmë interpretim simbolik, jo fakt të provuar.
Por vendosja e tij pranë një mbishkrimi ku lexojmë tradicionalisht:
PRINC I EMATHISË dhe MBRET I EPIRIT e bën simbolikën shumë interesante.
VIII. EMATHIA, EPIRI DHE TRASHËGIMIA E ALEKSANDRIT
Në kulturën humaniste të shekujve XV–XVI, sundimtarët dhe princat kërkonin shpesh ta lidhnin legjitimitetin e tyre me heronjtë e antikitetit.
Skënderbeu u bë pjesë e kësaj tradite.
Vetë emri Skënderbe lidhet me Aleksandrin, Iskender Bey, “Zoti Aleksandër” – dhe në traditën humaniste ai u paraqit si një figurë e krahasueshme me Aleksandrin e Madh dhe heronjtë e lashtësisë.
Në këtë kontekst:
Emathia, Epir, Aleksandri, Pirro, Skënderbeu formojnë një zinxhir simbolik të trashëgimisë së lashtë ballkanike.
Por kjo nuk duhet interpretuar si provë se Skënderbeu ishte biologjikisht pasardhës i Aleksandrit apo i Pirros.
Është më e saktë të flasim për trashëgimi politike, historike dhe simbolike.
IX. A ISHTE SKËNDERBEU NGA MATI?
Kjo është pyetja kryesore.
Përgjigjja më serioze historike nuk është një “po” absolut dhe as një “jo”.
Dëshmitë na japin një tablo më të ndërlikuar.
Argumentet në favor të lidhjes me Matin
1. Barleti e lidh familjen Kastrioti me Aemathian (Matin).
2. Barleti përdor Aemathia për hapësira të lidhura me Matin dhe Petralbën.
3. Tradita e Flavio Comnenos e quan Konstandin Kastriotin “Aemathiae Princeps” (Princi i Matit).
4. Një traditë e mëvonshme shqiptare e interpreton këtë si “Princ i Matit”.
5. Përkrenarja, sipas interpretimit tradicional, e quan Skënderbeun “Principi Emathie”(Princi i Matit).
Këto pesë pika krijojnë një lidhje të fortë.
X. POR KA EDHE KUNDËRARGUMENTE
Historia serioze nuk duhet të fshehë dëshmitë që nuk përputhen me tezën.
Ka burime dhe studiues që kanë propozuar origjina të tjera të Kastriotëve, përfshirë zonën e Hasit, Kastratit dhe hapësira të tjera të Shqipërisë së Veriut.
Një problem tjetër është se disa prej gjenealogjive të mëvonshme, sidomos ato që kalojnë përmes Flavio Comnenos, janë vënë në dyshim nga historianë si Hopf dhe Hahn.
Prandaj nuk mund të thuhet:
“Kjo është provë përfundimtare se Skënderbeu ka lindur në Mat.”
Këtë nuk e kemi.
Ajo që kemi është diçka tjetër dhe shumë e rëndësishme:
Një traditë e hershme dhe disa dëshmi historike që e lidhin familjen Kastrioti me Emathinë, ndërsa Emathia në përdorimin e Barletit lidhet drejtpërdrejt me hapësirën e Matit.
XI. NJË DALLIM I DOMOSDOSHËM: VENDLINDJA DHE ORIGJINA
Këtu duhet të jemi veçanërisht të saktë.
Të thuash:
“Kastriotët kishin lidhje me Matin” nuk është e njëjta gjë me: “Gjergj Kastrioti lindi në Mat.”
Për vendlindjen konkrete të Skënderbeut nuk kemi një dokument bashkëkohor që të japë qartë një fshat apo qytet të lindjes.
Prandaj titulli “Vendlindja e Gjergj Kastriotit” duhet trajtuar si pyetje kërkimore, jo si përfundim i vendosur paraprakisht.
Teza më e mbrojtshme është:
Mati është një nga hapësirat më serioze për t’u marrë në konsideratë në studimin e origjinës territoriale të Kastriotëve, ndërsa dëshmitë për Emathinë krijojnë një lidhje të rëndësishme midis Matit dhe kësaj dinastie.
XII. NJË PËRFUNDIM I MATUR HISTORIK
Pas krahasimit të dëshmive, mund të nxjerrim disa përfundime.
Së pari: Emathia nuk mund të reduktohet automatikisht vetëm në Maqedoninë e lashtë kur analizojmë burimet e periudhës së Skënderbeut.
Së dyti: Barleti e përdor Aemathian edhe për hapësirën e Matit dhe territoreve përreth.
Së treti: tradita e Flavio Comnenos e lidh drejtpërdrejt familjen Kastrioti me titullin “Aemathiae Princeps”(Princi i Matit)
Së katërti: mbishkrimi i përkrenares, në interpretimin tradicional, përmban pikërisht shprehjen “Principi Emathie”, duke e vendosur Emathinë pranë Arbërisë dhe Epirit.
Së pesti: kjo krijon një përputhje të jashtëzakonshme midis traditës gjenealogjike, gjeografisë së Matit dhe simbolikës së përkrenares.
Por:
Nuk kemi ende një dokument bashkëkohor të pakundërshtueshëm që thotë: “Gjergj Kastrioti lindi në Mat.”
Prandaj përfundimi më shkencor është:
Mati dhe Emathia përbëjnë një nga hipotezat më të rëndësishme për origjinën territoriale të familjes Kastrioti. Tradita e hershme historike e lidh familjen me Emathinë, ndërsa burimet e përdorin Emathinë në mënyrë të drejtpërdrejtë për hapësirën e Matit dhe rrethinat e saj. Për më tepër, përkrenarja e Skënderbeut, sipas zbërthimit tradicional të mbishkrimit “IN–PE–RA–TO–RE–BT”, e cilëson mbajtësin “Principi Emathie”. Kjo nuk provon në mënyrë absolute vendlindjen e Skënderbeut në Mat, por e bën lidhjen Kastrioti–Emathia–Mat një hipotezë historike serioze, që meriton studim të mëtejshëm dhe jo përjashtim apriori.
Një tezë për t’u studiuar më tej
Nëse kërkimi i mëtejshëm do të gjente një dokument të shekullit XV që përdor Aemathia/Emathia në mënyrë të qartë për zotërimet e Gjon Kastriotit ose për vendin e lindjes së Gjergj Kastriotit, atëherë pesha e kësaj teze do të rritej ndjeshëm.
Deri atëherë, është më e drejtë të themi:
“Skënderbeu dhe Kastriotët kanë një lidhje të dokumentuar me Emathinë dhe, përmes përdorimit të hershëm të këtij emri, me hapësirën e Matit; vendlindja konkrete e Skënderbeut mbetet çështje e hapur historiografike.”
Kjo qasje e mban studimin pro-Matit në argumentim, por jo propagandistik, dhe pikërisht për këtë arsye është më bindëse edhe ndaj një studiuesi që nuk e pranon paraprakisht tezën.
