GAZETA E LONDRES – IDRIZ XHOMARA, një intelektual që kërkonte ta kthente historinë në kujtesë publike
Nga Esat RUKA, Mjeshtër i Madh
Hyrje: Ka personalitete që nuk mund të kuptohen vetëm përmes detyrave që kanë kryer apo posteve që kanë mbajtur. Ata duhen njohur përmes ideve, nismave, qëndrimeve dhe gjurmëve që kanë lënë në jetën shoqërore e kulturore të vendit të tyre. I tillë është edhe Idriz Xhomara, një emër që lidhet me jetën publike të Matit dhe me interesimin për historinë, identitetin dhe trashëgiminë kombëtare.
Në një reflektim të veçantë, Esat Ruka, Mjeshtër i Madh dhe bashkëkrahinasi i tij, sjell kujtime personale dhe dëshmi mbi disa aspekte më pak të njohura të veprimtarisë së Xhomarës. 
Përmes nismave historike, përpjekjeve për ruajtjen e kujtesës dhe episodeve nga marrëdhëniet njerëzore, autori ndërton një portret që nuk synon të jetë thjesht një vlerësim për një figurë të së kaluarës, por edhe një thirrje për të mbledhur, dokumentuar dhe përcjellë te brezat e ardhshëm gjurmët e jetës dhe veprës së tij.
Një figurë që meriton të njihet përtej kujtimeve dhe një histori që meriton të mos mbetet vetëm në kujtesën e atyre që e kanë jetuar.
Disa reflektime për jetën, veprimtarinë dhe gjurmët e një personaliteti matjan
Ka njerëz që, për t’i njohur në përmasat e tyre të vërteta, nuk mjafton t’u përmendim profesionin, funksionet që kanë kryer apo pozicionet që kanë mbajtur në jetën publike. Duhet të ndalemi te interesat e tyre intelektuale, te nismat konkrete, te mënyra si e kanë kuptuar përgjegjësinë qytetare dhe te gjurmët që kanë kërkuar të lënë në kujtesën e shoqërisë.
Idriz Xhomara është një nga ata personalitete të Matit që meriton të vështrohet përtej kufijve të një përshkrimi biografik.
Si bashkëkrahinasi i tij dhe si një njeri që e kam njohur nga afër, kam pasur mundësinë të vërej aspekte të personalitetit të tij që, sipas bindjes sime, meritojnë të bëhen pjesë e një portreti më të plotë. Nuk synoj të jap një gjykim përfundimtar për figurën e tij. Synoj të sjell në vëmendje disa dëshmi e veprimtari që ndihmojnë për të kuptuar më mirë interesat, formimin dhe mënyrën e tij të të menduarit.
Historia si përgjegjësi ndaj së ardhmes
Një aspekt me rëndësi në veprimtarinë e Idriz Xhomarës lidhet me interesimin për historinë dhe trashëgiminë kulturore të Matit.
Përpjekjet e tij për memorializimin e Formulës së Pagëzimit, dokumentit të njohur të vitit 1462, të zbuluar nga historiani rumun Nicolae Iorga, dëshmojnë një interes që kapërcen kufijtë e kujtesës vendore. Formula, e njohur si dokumenti më i vjetër i shkrimit shqip i zbuluar deri më sot, përfaqëson një dëshmi themelore të historisë së gjuhës sonë.
Në këtë kontekst, ideja e një memoriali nuk është thjesht një veprim përkujtimor. Ajo shpreh dëshirën për ta bërë të dukshme lidhjen e Matit me historinë kombëtare dhe për ta përcjellë këtë trashëgimi te brezat e ardhshëm.
Një tjetër nismë, që lidhet me emrin e Xhomarës, ka të bëjë me përpjekjet për memorializimin e votës së 2 dhjetorit 1945 në Derjan të Matit, një ngjarje e ndjeshme e historisë politike shqiptare. Rëndësia e kësaj nisme qëndron edhe te përpjekja për ta ruajtur në kujtesën publike një ngjarje që kërkon trajtim historik, dokumentim dhe interpretim të përgjegjshëm.
Po kështu, organizimi i ekspeditës në Kalanë e Xibrit, me pjesëmarrjen e arkeologut Neritan Ceka, përbën një tjetër dëshmi të interesimit të tij për trashëgiminë historike dhe arkeologjike të krahinës.
Të marra së bashku, këto nisma na japin arsye të shohim te Idriz Xhomara jo vetëm njeriun që interesohej për historinë, por edhe atë që kërkonte ta kthente këtë interes në veprim konkret, në njohje publike dhe në kujtesë të qëndrueshme.
Intelektuali në marrëdhëniet me njerëzit
Personaliteti i një njeriu nuk zbulohet vetëm përmes nismave të mëdha. Ai shfaqet edhe në situata të zakonshme, në një bisedë, në një ndërhyrje të matur apo në një humor që, përtej të qeshurës, mbart një mendim.
Nga përvoja ime personale, kujtoj një episod gjatë një festivali, ku merrte pjesë edhe një grup polifonik nga Jugu. Pas përfundimit të konkurrimit, në një çast të lirë të mbrëmjes, Xhomara m’u drejtua me një porosi që, “u thuaj atyre të polifonisë të këndojnë kwngwn “6 mijë për në Veri” . sigurisht qw ajo kwngw tashmw pas 40 vitesh do tw merrne konotacion satirik.
Me humorin e tij të hollë arrinte të shprehte atë që dëshironte dhe, njëkohësisht.
Është një episod që dëshmon se si zgjuarsia, humori dhe njohja e marrëdhënieve njerëzore mund të bashkëveprojnë në komunikim.
Nuk do të ishte e drejtë që nga një episod i vetëm të nxirrnim përfundime për të gjithë karakterin e tij. Por episode të tilla, kur vendosen përkrah dëshmive të tjera, ndihmojnë të kuptojmë njeriun përtej funksioneve dhe titujve.
Një portret që meriton të plotësohet
Sot, kur po mendohet për realizimin e një filmi dokumentar nën kujdesin e Prof. Asoc. Dr. Teki Kurti, kushtuar jetës dhe veprimtarisë së Idriz Xhomarës, lind nevoja që kujtesa personale të bashkohet me dokumentet, fotografitë, shkrimet, dëshmitë dhe materialet e ruajtura nga ata që e kanë njohur.
Asnjë njeri nuk mund ta zotërojë i vetëm të gjithë të vërtetën për një personalitet. Çdo dëshmitar sjell një pjesë të përvojës; çdo dokument ndriçon një aspekt; çdo kujtim i verifikuar mund të plotësojë një boshllëk.
Prandaj, ky shkrim nuk synon ta mbyllë portretin e Idriz Xhomarës, por ta hapë atë drejt një njohjeje më të gjerë.
Ftoj miqtë, kolegët, bashkëpunëtorët dhe të gjithë ata që e kanë njohur të kontribuojnë me kujtime, dokumente, fotografi, korrespondencë dhe dëshmi konkrete për jetën e tij profesionale, intelektuale, qytetare e njerëzore.
Do të ishte me vlerë të silleshin në vëmendje jo vetëm veprimtaritë e njohura, por edhe nismat që mund të mos jenë dokumentuar sa duhet, marrëdhëniet me bashkëpunëtorët, qëndrimet në momente të rëndësishme dhe kontributet që meritojnë të vlerësohen në dritën e fakteve.
Një dokumentar i mirë nuk ndërtohet vetëm mbi atë që dihet. Ai pasurohet edhe nga ajo që dëshmitarët mund të ndihmojnë të zbulohet e të dokumentohet.
Idriz Xhomara meriton një portret të ndërtuar me seriozitet, pa idealizime dhe pa paragjykime; një portret ku vlerësimi të mbështetet në fakte, ndërsa kujtesa të shërbejë për të kuptuar njeriun dhe kohën në të cilën ai jetoi e veproi.
Sepse respekti më i qëndrueshëm ndaj një personaliteti nuk është vetëm ta kujtosh, por edhe të bësh të mundur që gjurmët e tij të njihen, të dokumentohen dhe të përcillen te brezat e ardhshëm.
